Shqiptarë! Ne lindim luftëtarë — Zgjohuni, thyeni zinxhirët dhe kujtoni kush jeni!

Hyrje: Pse shpirti im zgjodhi përvojën shqiptare?

Ky është kërkimi im për kuptim — një përpjekje për të lidhur fijet e asaj që do të thotë të jesh shqiptar, nga rrënjët tona më të thella deri në çastin e sotëm. Nuk është një mësim historie, as pretendim për të vërtetën absolute, por përvoja ime personale, të kuptuarit tim dhe këndvështrimi im.

Reflektoj mbi rrugëtimin e popullit tonë — plagët që mbartim, krenarinë që e kemi humbur në masë të madhe dhe zjarrin që ende digjet brenda nesh. E pyes veten: Pse shpirti im zgjodhi ta përjetojë jetën përmes këtij identiteti, përmes vështirësive dhe forcave të të qenit shqiptar? Çfarë ka për të mësuar, për të zgjuar dhe për të kujtuar?

Kjo është mënyra ime për t’i dhënë kuptim gjithë kësaj. Një thirrje për të thyer zinxhirët, për t’u ngritur dhe për të rimarrë atë që jemi vërtet.

Pse shpirti im zgjodhi përvojën shqiptare?

Po qarkullon një video ku një profesor, Dr. Kabo, prek diçka të thellë, diçka të pathënë.

Ajo shtron pyetjen: «Pse shqiptarët durojnë kaq shumë — ndonjëherë deri në nënshtrim? Nga vjen kjo mendësi? Pse ne, si popull, e kemi duruar shtypjen, manipulimin dhe zhgënjimin për breza me radhë?»

Dhe mbi të gjitha — si çlirohemi nga ky cikël?

Le të hyjmë më thellë.

Videoja: një pasqyrë e realitetit tonë

Shqiptarët ndajnë një histori vuajtjesh që shkon shumë përtej pushtimeve të lashta. Lufta vazhdoi përmes diktaturave brutale, luftërave dhe trazirave shoqërore që formësuan identitetin dhe psikologjinë tonë kolektive.

Gjatë komunizmit, Shqipëria u bë një shtet-kështjellë ku paranoja dhe kontrolli përcaktonin jetën e përditshme. Spastrimet politike, mijëra ekzekutime, kampet e punës së detyruar dhe izolimi i plotë lanë plagë të thella në shoqërinë tonë. Shqiptarët nuk mund të zotëronin as pasaporta deri në vitin 1990.

Ndërkohë, shqiptarët në Kosovë dhe Maqedoni u përballën me shtypje sistematike nën Jugosllavi, e cila kulmoi me luftën brutale të Kosovës të viteve 1998–1999 dhe luftën në Maqedoni në vitin 2001. Vetëm atëherë rifituam pak liri.

Por edhe sot pasojat e këtyre përballjeve të së shkuarës vazhdojnë. Paqëndrueshmëria ekonomike, ikja e trurit dhe ndarjet kulturore vazhdojnë t’u japin formë komuniteteve shqiptare në të gjithë Ballkanin. Kjo peshë historike ndikon në mënyrën se si shqiptarët ndërveprojnë me njëri-tjetrin dhe me botën.

Videoja zbërthen një të vërtetë historike dhe psikologjike për shqiptarët: durimi me të cilin krenohemi ka një anë të errët — shpesh na ka shtyrë të pranojmë atë që duhet ta kundërshtonim. Ajo sugjeron se historia jonë e gjatë e pushtimeve, nga romakët te osmanët, nga komunizmi te udhëheqja e korruptuar, na ka kushtëzuar të përshtatemi në vend që të ngremë krye.

Çfarë është edhe më keq? Klasa sunduese — e jona — shpesh bashkëpunonte me shtypësit. Kjo mjegulloi kufijtë se kush ishte armiku i vërtetë. Populli nuk mund ta drejtonte zemërimin jashtë; përkundrazi, e ktheu nga brenda. Pushtuesi nuk ishte një sundimtar i huaj i largët; ai kishte një fytyrë shqiptare. Ishte taksambledhësi, gjykatësi, zyrtari — dikush që fliste gjuhën tonë, por u shërbente interesave të dikujt tjetër.

Çfarë i bëri kjo mendësisë sonë?

• Na ngatërroi ndjenjën e besnikërisë.
• Na bëri të kujdesshëm për t’i besuar njëri-tjetrit.
• Na kushtëzoi ta pranonim padrejtësinë si «kështu janë gjërat».
• Na shtrembëroi shprehjen emocionale — mësuam ta shtirnim respektin, por ta derdhnim gjithë shpirtin në urrejtje.

Dhe kjo është pjesa më e rrezikshme: U bëmë më pak të sinqertë kur duam, por brutalisht të sinqertë kur urrejmë.

Kjo nuk është vetëm histori — është ende e pranishme sot, në marrëdhëniet tona, në mjedisin tonë të biznesit dhe madje në mënyrën se si shqiptarët e trajtojnë njëri-tjetrin në diasporë. Është koha të bëhemi të vetëdijshëm për të dhe ta kapërcejmë.

Psikologjia pas saj: pse veprojmë kështu?

Videoja prek plagë të thella psikologjike që historia ka lënë te ne. Le t’i zbërthejmë:

1. Humbja e një armiku të qartë

Kur një komb shtypet nga një forcë e jashtme, rebelimi vjen natyrshëm. Por për shqiptarët, ai kufi nuk ishte kurrë i qartë. Udhëheqësit tanë nuk ishin vetëm sundimtarë të huaj; shpesh ishin elita shqiptare që luanin rolin e shtypësve brenda kombit të tyre.

Kjo solli një krizë identiteti. Nëse personi që ushtron padrejtësi është gjithashtu shqiptar, kë luftojmë? Kë urrejmë? Kujt i besojmë?

Rezultati: Në vend të kësaj, u kthyem kundër njëri-tjetrit.

2. Dy anët e emocioneve: dashuria përballë urrejtjes

Me kalimin e kohës, kjo pasiguri formësoi shprehjen tonë emocionale. Meqë sinqeriteti me njerëzit e pushtetit mund të të sillte ndëshkim, mësuam të shtirnim nënshtrimin. Buzëqeshnim kur duhej. Përkuleshim kur ishte e nevojshme. Mësuam të lëviznim brenda sistemit në vend që ta rrëzonim.

Por emocionet tona të vërteta kishin nevojë për një rrugëdalje.

• Meqë nuk mund ta luftonim hapur shtypjen, e grumbullonim tërbimin brenda vetes.
• Dhe kur më në fund e lironim — e shpërthenim plotësisht.

Kjo shpjegon pse shqiptarët shpesh duken të përmbajtur kur shfaqin dashuri, por të ashpër kur shprehin zemërim. Mësuam ta shtypnim dashurinë, por ta ushqenim mllefin.

3. Mendësia e mbijetesës: të durosh në vend që të ndryshosh

Shekuj shtypjeje na mësuan një gjë: Së pari mbijetesa. Rezistenca më vonë.

Kur një shoqëri pushtohet vazhdimisht, njerëzit i japin përparësi mbijetesës afatshkurtër përpara ndryshimit afatgjatë. Në vend që ta thyejnë sistemin, mësojnë të jetojnë brenda tij. Kjo shpjegon pse shqiptarët historikisht kanë qenë:

• Shumë të aftë për t’u përshtatur
• Jashtëzakonisht të qëndrueshëm përballë vështirësive
• Por të ngadaltë për t’u bashkuar për përparimin e përbashkët

Në terma të sotëm, kjo do të thotë se mund të lulëzojmë kudo në botë, por e kemi të vështirë të ndërtojmë institucione të forta apo struktura afatgjata në vendin tonë.

4. Trashëgimia e shërbimit ndaj të tjerëve përballë zotërimit të së ardhmes sonë

Për shekuj, shqiptarët janë përdorur në administrata të huaja — qoftë në Perandorinë Osmane, në Jugosllavi apo gjetkë. U përshtatëm për t’u shërbyer sundimtarëve të huaj, duke shkëlqyer në role administrative, ushtarake dhe burokratike. Në vend që të ndërtonim dhe të zotëronim strukturat tona, mësuam të vepronim brenda sistemeve të krijuara nga të tjerët.

Kjo mendësi u bart edhe në kohët moderne. Sot, shqiptarët mbizotërojnë në sektorët e nënkontraktimit dhe të shërbimeve, duke ofruar punë dhe ekspertizë për kompani globale, në vend që të krijojnë produktet dhe markat e tyre teknologjike. Në vend që të investojmë në pronësi dhe inovacion, shpesh zgjedhim sigurinë dhe qëndrueshmërinë afatshkurtër përpara ndikimit afatgjatë.

• Ndërtojmë për të tjerët në vend që të ndërtojmë për veten.
• Zgjedhim sigurinë në vend që të marrim rreziqe.
• Punojmë me pagesë për orë në vend që të investojmë në produkte që mund të zgjerohen.

Kjo nuk është vetëm çështje ekonomike — është psikologjike. Pasqyron një problem më të thellë të vetëvlerësimit, që buron nga breza të tërë nënshtrimi. Ndryshimi që na duhet nuk është vetëm financiar; është një shndërrim i mënyrës se si e shohim veten si krijues, novatorë dhe zotër të fatit tonë.

Shqiptarët e kanë zgjedhur këtë përvojë për veten, në nivelin e shpirtit. Vështirësitë, betejat, mësimet — janë pjesë e rrugës që kemi përshkuar si popull. Por tani duhet të zgjedhim një të ardhme tjetër. Është koha të çlirohemi nga zinxhirët e servilizmit dhe të rimarrim vendin tonë si krijues, jo vetëm punëtorë; udhëheqës, jo vetëm ndjekës.

Për ta ilustruar këtë në kohët moderne:

• Në çdo sport luftarak, kur përballja është një kundër një — shqiptarët kanë pasur shumë sukses: mundës, sportistë të arteve marciale, boksierë.
• Kemi fituar medalje ari, medalje olimpike, shumë kampionate botërore e europiane në arte marciale, boks, mundje, xhudo e të tjera.

Kampioni olimpik Shaban Tërstena fitoi 715 nga 741 përballje.

Në mënyrë të jashtëzakonshme, vetëm 19 vjeç në Lojërat Olimpike të Los Anxhelosit, Shaban Tërstena feston fitoren e tij të madhe, ku fitoi medaljen e artë në mundje, krahas medaljes së argjendtë në Lojërat Olimpike të Seulit më 1988.

• Kemi këngëtare me famë botërore si Dua Lipa, Bebe Rexha, Rita Ora, Ava Max, Inva Mula (zëri i Divës në «Elementi i pestë» = dashuri/forcë jetësore).
• E njohur në mbarë botën për bamirësi dhe Çmimin Nobel për Paqe: Nënë Tereza.

• Kemi aktorë të njohur të Hollivudit me origjinë shqiptare: Jim Belushi, John Belushi, Eliza Dushku dhe shumë të tjerë.
• Kemi sipërmarrës jashtëzakonisht të suksesshëm, në biznes e politikë, në vende nga më të ndryshmet.
• Dhe sigurisht kemi futbollistët tanë të famshëm që luajnë në liga nga më të ndryshmet, fitojnë Ligën e Kampionëve apo bëhen kapitenë të kombëtares zvicerane.

Pra, siç e shprehëm me terma të sotëm, kjo do të thotë se mund të lulëzojmë kudo në botë. Vendose një shqiptar në cilindo cep të botës dhe, falë qëndrueshmërisë dhe mendësisë sonë luftarake, herët a vonë do të shohësh dikë që lufton për të arritur majën.

Por, dhe këtu vjen POR-ja e madhe: e kemi të vështirë të ndërtojmë institucione të forta apo struktura afatgjata në vendin tonë. E kemi të vështirë të ndërtojmë sistemet, organizatat dhe qeveritë tona. Ikim. Durojmë. Por rrallë e ndryshojmë sistemin që na detyroi të duronim që në fillim.

Pra, nëse shqiptarët lulëzojnë kudo në botë, por nuk lulëzojnë në vendin e tyre, duhet ta pyesim veten:

«A është shoqëria jonë e sëmurë? (…) Nëse nuk ka krijimtari dhe dashuri, atëherë është një shoqëri e sëmurë. Pra, edhe vetë koha mund të na sëmurë.» — Prof. Asoc. Dr. Përparim Kabo, doktor i filozofisë (PhD)

Përvoja shqiptare dhe ADN-ja e luftëtarit

Mesazhi i videos përputhet me diçka edhe më të thellë — Përvojën Shqiptare, një koncept që flet për identitetin dhe përballjet tona të veçanta.

Skënderbeu dhe luftëtarët e tij shqiptarë.

Para se të hyjmë te vetë ADN-ja e luftëtarit shqiptar, le të kthehemi edhe më pas në kohë për t’i lidhur të gjitha fijet me këtë studim gjenetik novator që konfirmon prejardhjen e shqiptarëve. Studiues grekë dhe polakë konfirmojnë rrënjët e thella të popullit shqiptar, duke e gjurmuar prejardhjen e tij deri te ilirët dhe dardanët e Ballkanit Perëndimor.

Ky studim analizoi mbi 6000 gjenome të lashta, duke përcaktuar një vazhdimësi të qartë gjenetike nga popullsitë e epokës së bronzit dhe hekurit, shumë përpara migrimeve sllave që riformësuan një pjesë të madhe të Europës Lindore.

Gjetjet përforcojnë identitetin e qëndrueshëm të shqiptarëve si pasardhës të drejtpërdrejtë të banorëve të lashtë të Ballkanit. Kjo përputhet me rrëfimet historike dhe dëshmitë arkeologjike të kahershme, duke i pozicionuar shqiptarët si një grup thelbësisht të dallueshëm, me lidhje të thella historike me territorin e Shqipërisë së sotme, Kosovës, Malit të Zi dhe pjesëve të Serbisë.

Studimi tregon më tej se përbërja gjenetike e njerëzve në Shqipëri ka mbetur shumë e qëndrueshme për rreth 3000 vjet. Kjo do të thotë se shumë shqiptarë sot janë ende gjenetikisht të ngjashëm me paraardhësit e tyre që jetuan mijëra vjet më parë, duke treguar një lidhje të qëndrueshme me rrënjët e tyre historike.

Ky studim jo vetëm e pasuron të kuptuarit tonë të identitetit shqiptar, por jep edhe një bazë faktike për qëndrueshmërinë psikologjike dhe shpirtin e palëkundur të popullit shqiptar. Shqiptarët mbijetuan në zona të izoluara malore, duke ruajtur ADN-në, gjuhën dhe trashëgiminë kulturore, përkundër çdo vështirësie.

Dhe kur them përkundër çdo vështirësie, e kam pikërisht këtë parasysh:

Në vitin 1444, në qytetin e Lezhës u mblodh një kuvend i përgjithshëm i prijësve shqiptarë, ku ata bashkuan principatat shqiptare nën udhëheqjen e Skënderbeut. Kjo shënoi bashkimin e parë të rëndësishëm të Shqipërisë nën një udhëheqës të vetëm. Nga viti 1443 deri më 1468, nën udhëheqjen e Skënderbeut, shqiptarët, shpesh me rreth 10 000 ushtarë, e mbrojtën me sukses territorin e tyre kundër forcave osmane deri në 10 herë më të mëdha dhe më të pajisura.

Gjatë këtyre 25 viteve, ushtria e Skënderbeut fitoi beteja të shumta, duke e mbrojtur Shqipërinë me sukses.

Mendoni për shpirtin e jashtëzakonshëm luftarak që duhet për të hyrë në një betejë me raport forcash 1 me 10 — 8000 kundër 80 000 — dhe prapë për të siguruar një fitore vendimtare për Shqipërinë. Të përballësh 8000 luftëtarë shqiptarë me një forcë osmane prej 80 000 vetash — dhe të dalësh fitimtar — do të kërkonte jo vetëm guxim të pamasë, por edhe taktika superiore, moral të lartë dhe besë deri në vdekje. Ky është heroizmi legjendar që lidhet me Skënderbeun dhe trupat e tij, të njohur për qëndrueshmërinë dhe përdorimin e zgjuar të numrit të tyre më të vogël për ta mposhtur me manovra një armik më të madh.

Shpirti luftarak i grave shqiptare

ADN-ja e luftëtarit shqiptar nuk gjendet vetëm te burrat — ajo rrjedh po njësoj në gjakun e grave shqiptare, të cilat kanë luftuar, udhëhequr dhe formësuar fatin tonë me po aq vendosmëri.

Nga Mbretëresha Teutë, mbretëresha luftëtare ilire që sfidoi romakët, te Shote Galica, luftëtarja e patrembur që mori armët për lirinë shqiptare, historia jonë është e mbushur me gra luftëtare. Musine Kokalari, shkrimtarja e parë shqiptare, sakrifikoi jetën duke i rezistuar diktaturës, duke dëshmuar se pena mund të jetë po aq e fuqishme sa shpata.

Mbretëresha Teutë, mbretëresha luftëtare ilire

Emri i Teutës — fillimisht Teuta(na) — do të thoshte fjalë për fjalë «Mbretëreshë» ose «Sunduese e Popullit» në ilirisht. Pra, nuk ishte thjesht një emër personal, por një titull që simbolizonte udhëheqjen, fuqinë dhe sundimin mbi një popull luftëtar.

Edhe në kohët moderne, ne vazhdojmë ta shohim këtë ADN luftëtari.

• Dua Lipa dhe Rita Ora jo vetëm kanë dominuar muzikën botërore, por e kanë çuar me krenari emrin shqiptar në skenën botërore.
• Majlinda Kelmendi, fituesja e parë e medaljes së artë olimpike për Kosovën, dëshmoi se shqiptarët mund të arrijnë majën në çdo fushë.
• Bebe Rexha, Inva Mula dhe të tjerë vazhdojnë të shfaqin shkëlqimin shqiptar ndërkombëtarisht.

Majlinda Kelmendi, fituese e medaljes së artë olimpike

Mesazhi është i qartë: ADN-ja e luftëtarit shqiptar është e gjallë te secili prej nesh. Burra apo gra, dikur apo sot — ne lindim luftëtarë.

1. ADN-ja shqiptare: Luftëtari i Dritës

Për shekuj, shqiptarët ishin luftëtarë, krijues dhe udhëheqës. Por me kalimin e kohës, u kushtëzuam t’u shërbenim të tjerëve në vend që të ndërtonim për veten.

Nga njerëz që ngjallnim frikë në betejë, besim në udhëheqje dhe nderim për fjalën tonë, u bëmë nëpunës në administrata të huaja, ushtarë në ushtritë e të tjerëve dhe punëtorë në ekonomi që nuk ishin tonat.

Shpirti i vërtetë shqiptar — vetja origjinale, e pazbutur dhe e lartësuar — është ai i një Luftëtari të Dritës. Ky është shqiptari i shëruar, i pathyer dhe plotësisht i përmbushur. Është ai që jemi të thirrur të bëhemi kur çlirohemi nga shtypja, trauma historike dhe vetësabotimi i rrënjosur nga kushtëzimi.

Vlerat tona themelore si Luftëtarë Shqiptarë të Dritës:

• Zotërimi i vetes — Nuk ia ulim kokën askujt.
• Guximi — I marrim vendimet pa frikë.
• Besa — E kuptojmë fuqinë e fjalës sonë.
• Liria — E vendosim lirinë mbi gjithçka.
• Besimi — E nderojmë mikpritjen dhe i mbrojmë ata që janë nën çatinë tonë.

Adem Demaçi — pa ia ulur kokën askujt.

Ky është versioni ynë më i mirë — përpara se shekujt e shtypjes të na kushtëzonin ndryshe. Por për të lulëzuar, duhet të ushqejmë edhe krijimtarinë dhe dashurinë.

Si mund t’i ndihmojë dua.com shqiptarët të ngrihen

Këtu hyn dua.com. Problemi nuk është vetëm historik — është kulturor, emocional dhe psikologjik. Dhe teknologjia ka fuqinë ta riformësojë mendësinë tonë kolektive, duke ofruar hapësira ku shqiptarët mund të lidhen, të besojnë dhe të rriten së bashku.

1. Bëhu i duhuri, gjej të duhurin, rrituni së bashku

Filozofia themelore e dua.com përputhet plotësisht me këtë shndërrim:

• BËHU i duhuri — Së pari, duhet të shërojmë veten. Dashuria për veten dhe zotërimi i vetes janë çelësi për t’u bërë individë të fortë që mund të kontribuojnë në diçka më të madhe.
• GJEJ të duhurin — Kur e dimë kush jemi, mund të tërheqim dhe të njohim njerëzit e duhur — partnerë, bashkëpunëtorë dhe miq që përputhen me qëllimin tonë.
• RRITUNI së bashku — Fuqia e vërtetë qëndron te bashkimi. Qoftë në marrëdhënie apo në komunitete, suksesi i vërtetë vjen kur e ngremë njëri-tjetrin, në vend që të konkurrojmë në mënyrë shkatërruese.

Duke kaluar nga izolimi te lidhja me të tjerët, nga vetësabotimi te rritja e ndërsjellë, e ndryshojmë rrëfimin e asaj që do të thotë të jesh shqiptar.

2. Rindërtimi i besimit mes shqiptarëve

Shqiptarët prej kohësh kanë vështirësi me besimin — qoftë në biznes, në politikë apo në marrëdhëniet personale. dua.com është krijuar për ta ndryshuar këtë.

• Duke krijuar një hapësirë të sigurt ku shqiptarët të lidhen duke qenë vetvetja.
• Duke nxitur marrëdhënie të sinqerta në vend të ndërveprimeve sipërfaqësore.
• Duke thyer modelet toksike të dashurisë sipërfaqësore dhe mllefit të rrënjosur thellë.

3. Një epokë e re e lidhjes mes shqiptarëve

Për shumë kohë kemi qenë të shkëputur — fizikisht, emocionalisht dhe mendërisht. dua.com është mjeti që lidh shqiptarët në mbarë botën, duke ruajtur ADN-në dhe gjuhën shqipe.

• Jo më përçarje.
• Jo më mllef të trashëguar.
• Jo më ta zvogëlojmë veten.

E kemi mbajtur barrën e historisë për shumë kohë. Është koha ta ulim nga supet — jo për të harruar, por për t’u zhvilluar. dua.com nuk është thjesht një aplikacion — është një lëvizje.

Sepse meritojmë më shumë sesa thjesht të mbijetojmë.

Meritojmë të lulëzojmë.

Bijtë e Yllit të Bardhë — Një poezi

Bardhyli ishte mbret ilir dhe themeluesi i dinastisë së parë ilire.

Para se bota të ndahej në mbretëri, para se lumenjtë të pëshpëritnin emrat e perandorive, ishin ilirët — të egër si malet, të lirë si era, të përjetshëm si yjet.

Mes tyre, në malësitë e Dardanisë, ku toka jepte fryte dhe luftëtarët qëndronin të palëkundur, u ngrit një mbret — Bardhyli, Ylli i Bardhë. Emri i tij nuk ishte rastësi; ishte fat.

Bardh — I bardhë, i pastër si bora e paprekur, si e vërteta e pathyer.
Yll — Yll që digjet në humnerë, që prin nëpër errësirë.

Toka e tij, Dardania, e mori emrin nga fryti i dheut të saj — dardha — një vend ku jeta lulëzonte, ku rrënjët shkonin thellë, ku forca ushqehej teksa pemët jepnin fryte. Nuk ishte thjesht një emër, por një premtim: të rritesh, të qëndrosh, të mos mbetesh kurrë shterpë.

Por koha, përherë e shqetësuar, i vuri në provë. Romakët marshuan, osmanët sunduan, tiranët erdhën e shkuan, e megjithatë — zjarri mbeti. Emri i Të Ndritshmëve — Albani — nuk u shua kurrë. Edhe kur humbën kurorat, nuk e humbën kurrë dritën.

Dhe kur bota i thirri me një emër tjetër, ata u përgjigjën si Shqiptarë — Bijtë e Shqiponjës. Jo më vetëm Ylli i Bardhë, por Luftëtari i Qiellit.

Ylli i Bardhë

E megjithatë, diçka ende mbetet, një hije në gjak, një plagë në shpirt. Për shumë kohë kemi duruar kur duhej të ndërtonim. Kemi mbijetuar kur duhej të triumfonim.

Tani, koha ka ardhur sërish.
Për t’u ngritur, jo vetëm për të duruar.
Për të udhëhequr, jo vetëm për të ndjekur.
Për të kujtuar kush jemi.

Ne jemi vëllezërit dhe motrat e Bardhylit.
Ylli i Bardhë i paraardhësve tanë ende digjet.
Dhe qielli është ende yni, sepse lirinë e vendosim mbi gjithçka. Ne jemi ilirë, dardanë, shqiptarë.