Emrin e Sami Frashërit e njoh, si shumë shqiptarë. Por ta lexosh librin e tij është një takim tjetër. Në videot e fundit rekomandova Shqipëria ç’ka qenë, ç’është e ç’do të bëhetë, sepse dua t’i kuptoj argumentet pas emrit: çfarë mendonte se e rrezikonte identitetin shqiptar dhe çfarë besonte se mund të na mbante bashkë.
Libri u botua për herë të parë në Bukuresht më 1899. Është pjesë e Rilindjes Kombëtare dhe Agjencia Kombëtare e Diasporës e përshkruan si manifest politik të saj. Ky kontekst ka rëndësi kur lexojmë gjuhën e tij të ngutshme, herë-herë të ashpër.
Pjesa për fenë
Një fjali që ndava thotë: “Shqipëtari është shqipëtar përpara se të jetë mysliman a i krishtenë.” Në të njëjtin paragraf, Frashëri e vendos kombërinë përpara përkatësisë fetare. Pjesën mund ta lexoni në faqen 38 të botimit të digjitalizuar.
Këtu, fjala besë përdoret me kuptimin fe apo besim fetar. Po ta lexonim si fjalë të dhënë, do t’ia ndryshonim kuptimin. Paragrafi flet për përkatësinë e përbashkët përtej dallimeve fetare.
Kjo më intereson: si e njohim njëri-tjetrin si shqiptarë, pa e bërë etiketën fetare kufi të kësaj përkatësie.
Gjuha, shkollat dhe trysnia politike
Në një video tjetër lexova kritikën e Frashërit ndaj trysnisë mbi gjuhën dhe shkollimin shqip. Në pjesën që nis në faqen 52, ai argumenton se interesa politike e fetare konkurruese po i përçanin shqiptarët. Mbijetesën e një populli e lidh me mundësinë për ta ruajtur e mësuar gjuhën e vet.
Këto janë argumentet e Frashërit në një tekst të vitit 1899. Duhen lexuar brenda atij konteksti historik, jo të shndërrohen në pohime për çdo turk, grek apo serb sot.
Lexoje librin, pastaj verifikoji pohimet
Në rekomandimin tim thashë edhe se po e studioj librin krahas materialeve të tjera, për t’i kontrolluar pohimet e tij. Kjo është veçanërisht e nevojshme për prejardhjen e lashtë. Një argument i shekullit XIX për pellazgët nuk e dëshmon vetvetiu prejardhjen e shqiptarëve të sotëm. Këtë dallim e trajtoj edhe në artikullin për leximin e burimeve të lashta.
Dua të vazhdoj ta lexoj e ta diskutoj këtë libër, përfshirë historinë, fenë dhe përçarjen. Hapi i dobishëm është ta hapim tekstin, t’i lexojmë paragrafët përreth dhe t’i krahasojmë pohimet me dëshmitë. Një citat mund ta nisë këtë punë; nuk mund ta përfundojë.
Postimi origjinal · 17 October 2026
Gjashtë citime, një argument për vetëqeverisjen
Karuseli im me citime kthehet te një pasazh i vetëm në faqen 39. Përshkrimi thotë shtatë fjali; në fakt, karuseli ka një kopertinë dhe gjashtë pamje me citime. Të lexuara së bashku, ato tregojnë si e ndërton Frashëri argumentin.
Ai nis duke thënë se shqiptarët kanë gjithçka që i duhet një kombi. Pastaj përmend fuqinë ushtarake, thotë se edhe armiqtë e njohin trimërinë shqiptare dhe argumenton se shqiptarët mund ta mbrojnë vendin e tyre. Prej këtu kërkon lirinë nga sundimi i huaj dhe përfundon me pyetjen: pse shqiptarët të mos e qeverisin vetë vendin e tyre?
Krahasimi ushtarak në atë pasazh—300.000 ushtarë që supozohet se vlejnë sa një milion të një kombi tjetër—është retorikë patriotike e Frashërit, jo një matje e verifikuar e fuqisë ushtarake. As citimi i lavdërimeve të tij nuk vërteton se një popull është në thelb më i lartë se një tjetër. Pasazhi na ndihmon të kuptojmë argumentin që ai ndërtonte për vetëqeverisjen shqiptare në vitin 1899.
Ky kontekst i jep peshë pyetjes së fundit. Janë pjesë të lidhura të një argumenti politik, jo gjashtë prova historike të pavarura. I njëjti kujdes vlen për leximin tim tjetër për gjuhën dhe shkollat: duhet lexuar teksti përreth përpara se një fjali të bartet në debatin e sotëm.